Uczoną Irène Joliot-Curie, działaczkę ludową Irenę Kosmowską i emancypantkę Irenę Krzywicką łączyły: walka o postęp społeczny i polityczny, o równouprawnienie kobiet oraz silny antyklerykalizm.

Noblistka i działaczka społeczna

W 1895 r. Maria Skłodowska wzięła ślub z Piotrem Curie. Był to ślub cywilny, ponieważ, jak napisała Maria Skłodowska-Curie, „Piotr Curie nie należał do żadnego wyznania i ja też nie byłam praktykująca”. 12 września 1897 r. w Paryżu urodziła się ich córeczka Irena (Irène). To ważne wydarzenie rodzinne nastąpiło w przededniu naukowej rewolucji, jakim było odkrycie przez małżeństwo Curie nowych pierwiastków – polonu i radu. Irena nie została ochrzczona i nie była wychowywana religijnie (podobnie jak Ewa, młodsza córka małżeństwa Curie).
Republikańskie i laickie poglądy zaszczepił w Irenie dziadek Eugene Curie. Irena, wspominając dziadka, napisała, że był człowiekiem „o postępowych poglądach, wolnomyślicielem i antyklerykałem. Moje nastawienie w stosunku do spraw politycznych i religijnych zawdzięczam w znacznie większym stopniu jemu niż matce”. Doktor Curie stał się najlepszym towarzyszem i wychowawcą wnuczki. We wspomnieniach Irena napisała: „Matka, która nigdy nie była wierząca, mówiła nam niekiedy: Wychowuję was bez religii. Później, kiedy będziecie dorosłe, będziecie mogły, o ile zechcecie, przyjąć religię, która by wam odpowiadała. Dziadek, stary wolnomyśliciel, nie ochrzcił swoich synów, co było rzadkie w tamtym czasie. Na pewno nie mógłby zrozumieć ani uznać, że synowie mogliby się nawrócić na jakąś religię. Ja zajmuję to samo stanowisko i chociaż szanuję szczerze wiarę, nie mogłabym współżyć blisko ze swoim dzieckiem, którego pojęcia tak bardzo odbiegałyby od moich”.

Irena poszła w ślady rodziców i poświęciła się pracy naukowej. W czasie I wojny światowej współpracowała z matką przy stosowaniu radiografii do lokalizowania pocisków w ciałach żołnierzy. Od 1918 r. pracowała w Instytucie Radowym. Poślubiła Fryderyka Joliot i wspólnie z nim w 1935 r. otrzymała Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii za odkrycie zjawiska sztucznego rozpadu promieniotwórczego. Głosiła konieczność walki o postęp społeczny. Uważała ją za „walkę odwieczną”, którą przodujące umysły powinny konsekwentnie i skutecznie toczyć przeciwko „reakcjonistom”. Wojna, której miała okazję się przyjrzeć, przekonała ją o konieczności zabiegania o trwały pokój na świecie. Była zaangażowana w ruchu antyfaszystowskim i w walce o wszechstronne równouprawnienie kobiet. Przystąpiła do francuskiej Partii Socjalistycznej.

Głęboko przeciwna broni atomowej, w 1950 r. Irena Joliot-Curie była sygnatariuszką apelu sztokholmskiego o zakaz jej produkcji. Pracowała m.in. w Komisji ds. Energii Atomowej. Wybitna uczona, znana w całej Europie, była wielokrotnie odznaczana i wyróżniana. Po matce odziedziczyła przywiązanie do Polski i biegle mówiła po polsku. Zmarła 17 marca 1956 r. na białaczkę.

Antyklerykałka w rządzie

Irena Kosmowska została zapamiętana jako jedna z najwybitniejszych i najradykalniejszych działaczek ruchu ludowego. Była jedyną kobietą wśród ministrów wszystkich rządów w II RP i jedną z nielicznych posłanek na przedwrześniowy Sejm. Urodziła się 20 grudnia 1879 r. w Warszawie. Wychowana została w duchu pozytywistycznym. Jej rodzice, lekarz i pisarka, prowadzili działalność społeczną i oświatową. Młoda Irena podjęła pracę jako nauczycielka i zajęła się publicystyką. Jej poglądy polityczne ukształtowały się podczas pracy w redakcji tygodnika ludowego „Zaranie”, kiedy to zetknęła się z ruchem chłopskim, zwanym od tytułu tego pisma zaraniarskim. Było to postępowe, „wywrotowe” czasopismo, które patronowało rozbudzaniu świadomości politycznej i narodowej chłopów. Radykalizm zaraniarzy wymierzony był również przeciwko patronatowi księży nad organizacjami chłopskimi i wielowiekowej dominacji kleru w życiu wsi. Wywołało to gniew hierarchii kościelnej, a na redakcję i czytelników „Zarania” rzucona została klątwa biskupia. Kosmowska prowadziła w tym piśmie dział kulturalno-oświatowy i pisała pod pseudonimem „Jasiek z Lipnicy”. Pracowała za 25 rubli miesięcznie, a potem za darmo. W ruchu zaraniarskim, zaliczanym do lewicy niepodległościowej, dokonała się ideowa ewolucja Kosmowskiej.

Irena zaangażowała się w działalność ludową, oświatową oraz niepodległościową. Jej zasługi, prace i inicjatywy można mnożyć i trudno byłoby je wszystkie wyliczyć. Założyła szkołę dla dziewcząt w Krasieninie i brała udział w zakładaniu szkół rolniczych, których celem było „oświecić umysły wszystkich, wyrwać z dziedziny przesądów, dać, ile można, szeroki światopogląd, rozbudzić bogactwo uśpione, poczucie piękna, sprawiedliwości”. Działacze endeccy i księża zwalczali te szkoły, a władze carskie osadziły Kosmowską w więzieniu na Tagance.

W 1918 r. przystąpiła do PSL-Wyzwolenie. Była współautorką i redaktorką dokumentów programowych PSL, w których żądano m.in., żeby szkoła była „świecka, wolna od partyjności i klerykalizmu”. O autorytecie Kosmowskiej świadczył fakt, że weszła w skład kierowanego przez Ignacego Daszyńskiego Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej powstałego 7 listopada 1918 r. w Lublinie. Zajęła w nim stanowisko wiceministra opieki społecznej i propagandy. W 1919 r. została posłem na Sejm Ustawodawczy z okręgu lubelskiego. Wybierano ją w tym okręgu trzykrotnie, do 1930 r. Jej wystąpienia nacechowane były szczerym demokratyzmem.

W 1930 r. została aresztowana za to, że na wiecu w Lublinie powiedziała: „Piłsudski jest obłąkańcem, pozostajemy pod rządami obłąkańca”. Skazano ją na pół roku więzienia. Wykonanie wyroku zostało ostatecznie uchylone przez prezydenta. W walce z reżimem sanacyjnym do końca zajmowała radykalne stanowisko. Nigdy też nie zmieniła swoich przekonań antyobszarniczych i antyklerykalnych. Zmarła 21 sierpnia 1945 r. w Berlinie wskutek ran odniesionych podczas nalotu.

Ikona emancypacji

W okresie międzywojennym Irena Krzywicka była prekursorką feminizmu w Polsce. Pisarka i publicystka, propagowała edukację seksualną i świadome macierzyństwo, domagała się legalizacji aborcji, aby zlikwidować niebezpieczne dla życia i zdrowia kobiet podziemie aborcyjne. Walczyła z klerykalnym, patriarchalnym modelem rodziny.

Urodziła się 28 maja 1899 r. w Jenisiejsku na Syberii. Pochodziła ze spolonizowanej rodziny żydowskiej, a wychowana została w duchu racjonalizmu, lewicowości i tolerancji.

Ukończyła polonistykę na UW. Jeszcze w szkole przystąpiła do PPS-Lewicy. Choć była antyklerykałką i ateistką, przed ślubem z Jerzym Krzywickim przyjęła chrzest luterański, aby zapewnić sobie ewentualną możliwość łatwiejszego rozwodu. Miłością jej życia okazał się jednak Tadeusz Boy-Żeleński. Co ciekawe, dbała, by jej romans ze słynnym Boyem nie umknął niczyjej uwadze. De facto jej literackie gusta, jej sposób myślenia o świecie, jej autorytety, wszystko to nosiło do końca jej życia widoczny „stempel” bezwyznaniowca, „wcielonego diabła” Boya.

Krzywicką pasjonowała emancypacja kobiet. Była brawurową publicystką. Swoje prowokacyjne artykuły zamieszczała w „Wiadomościach Literackich”. Głosiła program równouprawnienia nie tylko ducha, ale też i ciała kobiecego. W walce o „uprzątnięcie przeżytków” dawnej myśli, wraz z Boyem utworzyła w Warszawie klinikę, w której udzielano porad dotyczących kontroli urodzeń. Także przy jej współudziale powstała Liga Reformy Obyczajów. Miała rzesze zwolenniczek wśród emancypowanych kobiet. Miała także wielu przeciwników, głównie w kręgach prawicowych, ale krytykowali ją też Maria Dąbrowska czy Jarosław Iwaszkiewicz – za „obsesję seksualną”.

Po wojnie była m.in. radną Warszawy, prowadziła znany salon literacki. W roku 1962 r. wyjechała na stałe do Szwajcarii, później zamieszkała we Francji. W 1992 r. opublikowała swoją ostatnią i najbardziej popularną książkę, autobiograficzne „Wyznania gorszycielki”. Zmarła 12 lipca 1994 r. w Bure-sur-Yvette pod Paryżem.

Tekst pochodzi z numeru 10/2020 tygodnika „Fakty i Mity”

Facebook Comments
Poprzedni artykułKobieta celibatem wyobrażona
Następny artykułProkurator do odstawki
Artur Cecuła
Teolog protestancki i publicysta. Ukończył studia na Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej w Warszawie. Jest magistrem teologii ewangelickiej. Z „FiM” współpracuje od 2003 r. Jego zainteresowania koncentrują się wokół Biblii i aktualnych wydarzeń. Mieszka w Krośnie na Podkarpaciu, więc często korzysta z uroku pobliskich Bieszczadów i Beskidu Niskiego. („Guru” polskich ateistów – przyp. red.).