Odpowiedź zależy od tego, co dokładnie masz na myśli, mówiąc „keratyna”. Białko o tej nazwie jest głównym budulcem włosów, paznokci i naskórka — trudno, żeby szkodziło, skoro organizm produkuje je sam. Kłopot zaczyna się przy zabiegach reklamowanych jako „keratynowe prostowanie”, bo w wielu z nich za efekt gładkich włosów odpowiada nie keratyna, tylko formaldehyd. I to on, a nie białko, trafił na listę substancji rakotwórczych. (Uwaga na marginesie: keratyna to nie kreatyna — ta druga to suplement dla sportowców i temat na osobny artykuł.)
Sama keratyna to białko — i to w większości twoje własne
Keratyna to białko strukturalne. Ludzki włos składa się z niej niemal w całości, podobnie paznokcie i zewnętrzna warstwa skóry. W kosmetykach — szamponach, odżywkach, maskach — najczęściej występuje jako keratyna hydrolizowana, czyli rozbita na mniejsze fragmenty, które łatwiej wnikają w strukturę włosa.
Niezależny panel Cosmetic Ingredient Review (CIR), oceniający bezpieczeństwo składników kosmetycznych, w ocenie sfinalizowanej w 2016 roku uznał keratynę i jej pochodne za bezpieczne w zastosowaniu kosmetycznym. W praktyce składnik jest nietoksyczny, niedrażniący i nie uczula. Innymi słowy: keratyna wpisana w skład odżywki nie jest zagrożeniem dla zdrowia. Jeśli więc pytasz, czy szampon „z keratyną” ci zaszkodzi — nie.
Prawdziwy problem: formaldehyd w części zabiegów prostujących
Zabieg keratynowego prostowania (znany też jako „brazilian blowout”) polega na nałożeniu preparatu i „zaprasowaniu” go w włosy rozgrzaną prostownicą. I tu tkwi haczyk: w wielu takich preparatach efekt trwałego wygładzenia daje formaldehyd lub związki, które go uwalniają pod wpływem wysokiej temperatury. Na etykietach kryje się on pod nazwami formaldehyd, formalina oraz glikol metylenowy (methylene glycol) — ta ostatnia to po prostu formaldehyd rozpuszczony w wodzie.
Amerykańska agencja OSHA wykrywała formaldehyd w powietrzu salonów powyżej dopuszczalnych limitów — nawet przy użyciu produktów oznaczonych jako „formaldehyde free”. Uwalnianie następowało na niemal każdym etapie zabiegu: przy nakładaniu preparatu, suszeniu i prasowaniu. Fryzjerzy i klienci wdychali opary, które podrażniają oczy, nos, gardło i drogi oddechowe, wywołują łzawienie, kaszel, a przy dłuższej ekspozycji mogą nasilać astmę i powodować reakcje skórne.
Unijny komitet naukowy SCCS orzekł, że stosowanie preparatów do prostowania z glikolem metylenowym nie jest bezpieczne już przy dozwolonym niegdyś limicie 0,2% — bo uwolniony formaldehyd może przekroczyć wytyczne WHO dla jakości powietrza w pomieszczeniach (0,1 mg/m³). Dlatego Unia Europejska zakazała stosowania wolnego formaldehydu w kosmetykach, a związki go uwalniające dopuszcza tylko w śladowych stężeniach z obowiązkowym ostrzeżeniem. W USA formaldehyd w takich zabiegach wciąż jest legalny — FDA od 2023 roku zapowiada zakaz, ale kolejne terminy jego wprowadzenia przesuwano wielokrotnie i do dziś reguła nie weszła w życie.
Co mówią badania o ryzyku
Formaldehyd nie jest podejrzeniem — Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) zaklasyfikowała go w grupie 1, czyli substancji o udowodnionym działaniu rakotwórczym dla człowieka, na podstawie dowodów na raka nosogardła i białaczkę. To ta sama, najwyższa kategoria, w której znajdują się tytoń czy azbest.
Osobny sygnał dały badania nad samymi produktami do prostowania. Analiza w ramach amerykańskiego Sister Study, opublikowana w 2022 roku w Journal of the National Cancer Institute, objęła 33 497 kobiet obserwowanych przez blisko 11 lat. Kobiety często sięgające po chemiczne prostowniki (ponad cztery razy w roku) miały ponad dwukrotnie wyższe ryzyko raka macicy niż te, które ich nie używały. W liczbach bezwzględnych: szacowane ryzyko zachorowania do 70. roku życia rosło z 1,64% do 4,05%. Co istotne, tego związku nie stwierdzono dla farb do włosów, rozjaśniaczy ani trwałej ondulacji — a więc podejrzenie pada właśnie na preparaty prostujące, nie na farbowanie.
To badanie obserwacyjne, więc pokazuje związek, a nie dowód przyczynowości, i nie wskazało jednego konkretnego winowajcy w składzie. Ale w połączeniu z twardą klasyfikacją formaldehydu daje spójny obraz: ryzyko generuje chemia zabiegu, nie białko w jego nazwie.
Przeciążenie białkiem — mniejszy, ale realny problem
Jest jeszcze druga, znacznie łagodniejsza strona keratyny. Zbyt częste zabiegi i produkty proteinowe mogą prowadzić do tzw. przeciążenia białkiem (protein overload). Włos, który dostaje więcej keratyny, niż jest w stanie zbilansować nawilżeniem, staje się sztywny, szorstki i łamliwy — zamiast wzmocnienia dostajesz łamanie i puszenie.
To nie jest zagrożenie dla zdrowia, lecz dla kondycji włosów, i w dodatku odwracalne: wystarczy przerwa od produktów proteinowych, mycie oczyszczające i nawilżanie. Zasada jest prosta — keratyna wzmacnia w umiarze, a nie im więcej, tym lepiej.
Jak zminimalizować ryzyko
Jeśli zależy ci na keratynowym prostowaniu, kluczowe jest unikanie formaldehydu. Pytaj wprost o skład i szukaj na etykiecie słów formaldehyd, formalina, methylene glycol — ich obecność (nawet przy deklaracji „formaldehyde free”) oznacza ryzyko oparów. Zabieg powinien odbywać się w salonie z dobrą wentylacją. Kosmetyki „z keratyną” do domowej pielęgnacji są bezpieczne, warto tylko nie przesadzać z częstotliwością, by nie doprowadzić do przesuszenia włosów.
FAQ
Czy sama keratyna jest szkodliwa dla zdrowia?
Nie. Keratyna to białko budujące włosy, paznokcie i skórę, a keratyna hydrolizowana stosowana w kosmetykach została uznana przez panel CIR za bezpieczną — jest nietoksyczna i niedrażniąca.
Czy keratynowe prostowanie włosów jest bezpieczne?
To zależy od składu preparatu. Jeśli zawiera formaldehyd, formalinę lub glikol metylenowy, uwalnia rakotwórcze opary pod wpływem ciepła — takich produktów lepiej unikać. Preparaty bez tych związków i dobra wentylacja salonu istotnie ograniczają ryzyko.
Czy keratyna powoduje raka?
Sama keratyna — nie. Rakotwórczy jest formaldehyd (grupa 1 wg IARC) obecny w części preparatów do prostowania. Badanie Sister Study powiązało częste używanie chemicznych prostowników z ponad dwukrotnie wyższym ryzykiem raka macicy.
Czy keratyna niszczy włosy?
Nie w normalnym użyciu, ale nadmiar produktów proteinowych może wywołać przeciążenie białkiem — włosy stają się sztywne i łamliwe. To stan odwracalny: pomaga przerwa od keratyny i nawilżanie.
Źródła
- IARC (WHO) — „Agents Classified by the IARC Monographs”, formaldehyd w grupie 1: https://monographs.iarc.who.int/agents-classified-by-the-iarc/ (formaldehyd uznany za rakotwórczy dla człowieka, grupa 1 — rak nosogardła, białaczka)
- Chang C.-J. i wsp. — „Use of Straighteners and Other Hair Products and Incident Uterine Cancer”, JNCI 2022 (Sister Study): https://academic.oup.com/jnci/article/114/12/1636/6759686 (33 497 kobiet; częste prostowanie = ponad 2× wyższe ryzyko raka macicy; wzrost 1,64% → 4,05% do 70. r.ż.)
- OSHA — „Hair Salons: Hair Smoothing Products That Could Release Formaldehyde”: https://www.osha.gov/hair-salons/background (formaldehyd w powietrzu salonów powyżej limitów mimo etykiet „formaldehyde free”; uwalnianie na etapach nakładania, suszenia i prasowania)
- SCCS (Komisja Europejska) — opinia o glikolu metylenowym w preparatach do prostowania: https://health.ec.europa.eu/document/download/57a2ee05-37ae-4c9b-ae97-03979a67d410_en (glikol metylenowy traktowany jak wolny formaldehyd; stosowanie w prostowaniu nie jest bezpieczne, przekroczenie wytycznej WHO 0,1 mg/m³)
- CIR — „Safety Assessment of Keratin and Keratin-Derived Ingredients as Used in Cosmetics”, 2021: https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/10915818211013019 (keratyna i keratyna hydrolizowana bezpieczne w kosmetykach — nietoksyczne, niedrażniące)