Mało który grecki mit zrobił taką karierę jak historia Prometeusza. Tytan, który dla ludzi okradł bogów i zapłacił za to wielowiekową torturą, patronuje dziś całej postawie życiowej — prometeizmowi — i wraca echem od „Dziadów" Mickiewicza po „Frankensteina". Najstarszy zapis mitu zostawił Hezjod w „Teogonii" i „Pracach i dniach" pod koniec VIII wieku p.n.e.
Cały mit o Prometeuszu krok po kroku
Prometeusz był synem tytana Japeta i okeanidy Klymene (inne wersje wymieniają Temidę lub Azję). Jego imię znaczy „myślący naprzód" — w przeciwieństwie do brata Epimeteusza, czyli „myślącego poniewczasie". Miał jeszcze dwóch braci: Atlasa i Menojtiosa. Według młodszych wersji mitu — spotykanych m.in. u Platona, Owidiusza i Apollodorosa — to właśnie Prometeusz ulepił pierwszych ludzi z gliny; Hezjod o tym jeszcze nie wspomina.
Konflikt z Zeusem zaczął się od podstępu w Mekone, gdzie ustalano zasady składania ofiar. Prometeusz podzielił wołu na dwie części: mięso ukrył pod nieapetycznym żołądkiem, a nagie kości owinął lśniącym tłuszczem. Zeus wybrał efektowną porcję — i dostał kości. Od tej pory Grecy palili bogom na ołtarzach kości i tłuszcz, a mięso zostawiali sobie.
Rozgniewany Zeus odmówił ludziom ognia. Prometeusz wykradł go więc i przemycił na ziemię w wydrążonej łodydze kopru, a wraz z ogniem dał ludziom podstawy cywilizacji. Zemsta władcy Olimpu była podwójna. Ludziom zesłał Pandorę — pierwszą kobietę, ukształtowaną przez Hefajstosa — którą lekkomyślnie przyjął Epimeteusz; gdy otworzyła zakazane naczynie (dziś mówimy o „puszce Pandory"), na świat wydostały się nieszczęścia i choroby. Samego Prometeusza kazał zaś przykuć do skały Kaukazu, gdzie orzeł codziennie wyjadał mu wątrobę, odrastającą każdej nocy. Dla Greków wątroba była siedliskiem uczuć, więc kara raniła podwójnie. Po latach Herakles — za przyzwoleniem Zeusa — zastrzelił orła z łuku i uwolnił tytana.
Bohaterowie mitu
- Prometeusz — tytan, dobroczyńca ludzkości; przewidujący, przebiegły, gotów cierpieć za swój wybór.
- Zeus — władca bogów; w tym micie surowy strażnik porządku, który nie znosi, gdy ktoś rozdaje jego własność.
- Epimeteusz — brat Prometeusza; przyjmując Pandorę, udowodnił, że imię „myślący poniewczasie" nosił zasłużenie.
- Pandora — pierwsza kobieta, stworzona przez Hefajstosa na rozkaz Zeusa jako żywa pułapka.
- Herakles — heros, który kładzie kres karze, zabijając orła.
Co ten mit znaczy? Interpretacja i motywy
Ogień to w tej opowieści coś więcej niż płomień — symbolizuje wiedzę, technikę i cywilizację, wszystko, co odróżnia człowieka od zwierząt. Mit pyta więc o cenę postępu: Prometeusz daje ludziom rozwój, ale ściąga na siebie karę, a na ludzkość Pandorę. Drugi wielki motyw to bunt jednostki przeciwko władzy silniejszego — świadomy, podjęty z miłości do ludzi i okupiony cierpieniem.
Z tej postawy wyrósł prometeizm: gotowość do samotnego poświęcenia się dla dobra ogółu, nawet wbrew siłom wyższym. W polskiej szkole jego sztandarowym przykładem jest Konrad z III części „Dziadów", który w Wielkiej Improwizacji buntuje się przeciw Bogu w imię cierpiącego narodu. Romantycy w ogóle kochali tego tytana: pisali o nim Goethe i Byron, Percy Shelley poświęcił mu dramat „Prometeusz wyzwolony" (1820), a Mary Shelley dała „Frankensteinowi" (1818) podtytuł „współczesny Prometeusz" — przestrogę przed wiedzą, która wymyka się spod kontroli. Najsłynniejszym antycznym opracowaniem mitu pozostaje tragedia „Prometeusz skowany" przypisywana Ajschylosowi (V wiek p.n.e.), w której przykuty tytan nie korzy się przed Zeusem.
> Fakt czy mit historyczny? Prometeusz nie był postacią historyczną — to bohater wyłącznie mityczny, znany najwcześniej z poematów Hezjoda z końca VIII wieku p.n.e. Sam mit pełnił jednak funkcję wyjaśniającą: opowieść o podstępie w Mekone tłumaczyła Grekom, dlaczego bogom pali się w ofierze kości i tłuszcz, a mięso zjadają ludzie, historia kradzieży ognia — skąd ludzkość ma ogień i rzemiosła.
FAQ
O czym jest mit o Prometeuszu?
O tytanie, który oszukał Zeusa przy podziale ofiary, wykradł bogom ogień i podarował go ludziom. Za karę został przykuty do skały Kaukazu, gdzie orzeł codziennie wyjadał mu odrastającą wątrobę, aż uwolnił go Herakles.
Jak brzmi cały mit o Prometeuszu w skrócie?
Prometeusz (w młodszych wersjach także twórca ludzi z gliny) podstępem w Mekone zapewnił ludziom mięso z ofiar, a gdy Zeus odebrał im ogień — wykradł go w łodydze kopru. Zeus zesłał ludziom Pandorę z naczyniem pełnym nieszczęść, a tytana skazał na tortury na Kaukazie, zakończone dopiero przez Heraklesa.
Dlaczego Zeus ukarał Prometeusza?
Za dwa przewinienia: ośmieszenie go przy podziale ofiary w Mekone i kradzież ognia, którego Zeus ludziom odmówił. W oczach władcy Olimpu Prometeusz podważył boski porządek i rozdał śmiertelnikom to, co należało do bogów.
Co to jest prometeizm?
To postawa etyczna wywodząca się z tego mitu: dobrowolne poświęcenie jednostki dla dobra ogółu, często połączone z buntem przeciw siłom wyższym. W literaturze polskiej jej wzorem jest Konrad z Wielkiej Improwizacji w III części „Dziadów" Mickiewicza.
Źródła
- Wikipedia (pl) — „Prometeusz (mitologia)": https://pl.wikipedia.org/wiki/Prometeusz_(mitologia) (rodzice i bracia tytana, znaczenie imion, podstęp w Mekone, ogień w łodydze kopru, kara i uwolnienie, Pandora)
- World History Encyclopedia — „Prometheus": https://www.worldhistory.org/Prometheus/ (przebieg mitu u Hezjoda i Ajschylosa, rola Heraklesa, Pandora stworzona przez Hefajstosa)
- Wikipedia (en) — „Prometheus": https://en.wikipedia.org/wiki/Prometheus (datowanie „Teogonii" na koniec VIII w. p.n.e., stworzenie ludzi z gliny u późniejszych autorów, wątroba jako siedlisko uczuć, recepcja romantyczna: Goethe, Byron, Shelley, „Frankenstein")
- Wolne Lektury — Ajschylos, „Prometeusz skowany" (tłum. Jan Kasprowicz): https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/ajschylos-prometeusz-skowany/ (pełny tekst tragedii, postawa nieukorzonego Prometeusza)
- Baba od polskiego — „Mesjanizm i prometeizm w «Dziadach» cz. III": https://babaodpolskiego.pl/mesjanizm-i-prometeizm-w-dziadach-cz-iii/ (definicja prometeizmu, Konrad i Wielka Improwizacja)