Ałun — kamień z siarczanu glinowo-potasowego, którym po goleniu smaruje się twarz albo pod pachy zamiast dezodorantu — wraca do łazienek jako „naturalna” alternatywa dla chemii. I tu pojawia się pytanie o glin, ten sam pierwiastek, który od dekad budzi podejrzenia w kontekście antyperspirantów. Odpowiedź nie jest jednoznaczna: dla zdrowej, nieuszkodzonej skóry dowody na szkodliwość są słabe, ale reguły gry zmieniają się, gdy skóra jest podrażniona, świeżo ogolona albo wyjątkowo wrażliwa.
Czym jest ałun i czym różni się od antyperspirantu
Ałun potasowy to KAl(SO4)2·12H2O — siarczan glinowo-potasowy. Działa inaczej niż typowe antyperspiranty, które zawierają sole takie jak chlorowodorek glinu — te, jak opisuje unijny Komitet Naukowy ds. Bezpieczeństwa Konsumentów (SCCS) w opinii z 2020 roku, tworzą nierozpuszczalny żel wodorotlenku glinu zatykający przewody potowe i fizycznie blokujący wydzielanie potu. Ałun tego nie robi: kontroluje zapach działaniem ściągającym i antybakteryjnym, ograniczając bakterie odpowiedzialne za woń, a nie samo pocenie.
W sieci krąży twierdzenie, że kryształ ałunu ma „za dużą cząsteczkę”, by wniknąć w skórę, w odróżnieniu od mniejszych soli glinu z antyperspirantów. Bezpośredniego badania porównującego wchłanianie obu form nie znaleziono, więc tej konkretnej tezy nie da się dziś potwierdzić. Wiadomo za to, ile glinu z klasycznych antyperspirantów faktycznie przenika przez skórę — i te liczby są uspokajające.
Ile glinu faktycznie wchłania skóra
Badanie Flarenda i współpracowników ze znacznikiem radioaktywnym glinu-26 wykazało, że po jednorazowej aplikacji antyperspirantu na obie pachy przez skórę wchłonęło się 0,012% zastosowanej dawki — mniej więcej tyle, ile organizm i tak przyswaja z pożywienia w tym samym czasie. Nowsze badanie na ludzkiej skórze metodą komory dyfuzyjnej Franza (Pineau i wsp., 2012) potwierdziło ten obraz dla nienaruszonej skóry: wchłanianie przezskórne nie przekraczało 0,07% naniesionego glinu, niezależnie od formy produktu.
Ten sam eksperyment pokazał jednak wyraźną różnicę przy skórze pozbawionej warstwy rogowej (model uszkodzonej bariery skórnej) — wchłanianie glinu wzrosło kilkukrotnie. To dane dla soli glinu z antyperspirantów, nie dla ałunu wprost, ale mechanizm — uszkodzona bariera przepuszcza więcej — dotyczy każdej substancji nakładanej na skórę. Nakładanie ałunu na świeżo ogoloną, podrażnioną skórę to więc inna sytuacja niż nakładanie go na skórę zdrową.
Rak piersi i choroba Alzheimera — co mówią instytucje
Hipoteza o glinie z antyperspirantów jako przyczynie raka piersi krąży od lat, ale — jak podsumowuje American Cancer Society — „żadna z głównych organizacji zdrowotnych nie znalazła rozstrzygających dowodów naukowych łączących antyperspiranty lub ich składniki, w tym glin, z ryzykiem raka piersi”. Dotyczy to IARC, FDA i National Toxicology Program. Największe dobrze zaprojektowane badanie kliniczno-kontrolne (ponad 800 kobiet z rakiem piersi i tyle samo w grupie kontrolnej) nie wykazało związku. Pojedyncze badanie (Linhart i wsp., 2017) znalazło korelację między częstym stosowaniem kosmetyków pod pachy przed 30. rokiem życia a wyższym stężeniem glinu w tkance piersi — ale SCCS, oceniając tę pracę, zwraca uwagę, że to analiza korelacyjna, a sami autorzy nie wykluczają odwrotnej zależności (to guz może kumulować glin, a nie odwrotnie). Oficjalne stanowisko SCCS: dowody epidemiologiczne nie potwierdzają hipotezy, że kosmetyki z glinem wpływają na ryzyko raka piersi.
Podobnie wygląda sprawa Alzheimera. Podejrzenia wobec glinu sięgają lat 60.–70. XX wieku, ale — jak stwierdza Alzheimer’s Association — „kolejne badania nie potwierdziły żadnej roli glinu w powstawaniu choroby Alzheimera”, a „większość ekspertów uważa, że glin nie stanowi zagrożenia”. SCCS cytuje w tej sprawie zgodne stanowiska WHO i francuskiej agencji AFSSAPS: nie ma dowodu na związek przyczynowo-skutkowy między glinem z codziennych źródeł a Alzheimerem.
Osobna sprawa to dieta: EFSA ustaliła w 2008 roku tolerowane tygodniowe pobranie glinu na poziomie 1 mg/kg masy ciała, ale ten limit dotyczy wyłącznie ekspozycji doustnej — nie ma przełożenia na kontakt skóry z ałunem. Ścieżkę skórną ocenia osobno SCCS, który w opinii z 2024 roku uznał stężenia glinu stosowane w antyperspirantach (do 6,25% w produktach niearozolowych i 10,6% w aerozolach) za bezpieczne i potwierdził, że glin nie jest sklasyfikowany jako substancja rakotwórcza, mutagenna ani szkodliwa dla rozrodczości.
Kiedy ałun jednak może zaszkodzić
Opisany w literaturze przypadek kliniczny (Gallego i wsp., 1999) dotyczy dwóch pacjentów, u których krótko po zastosowaniu kryształu ałunu jako dezodorantu rozwinęło się kontaktowe zapalenie skóry pod pachami. To nieliczne, ale realne potwierdzenie, że ałun — jak każda substancja ściągająca — może podrażniać skórę, zwłaszcza przy uszkodzonym naskórku czy skłonności do alergii kontaktowych. Zwilżenie kamienia i mocne pocieranie świeżo ogolonej skóry to dokładnie scenariusz, w którym bariera skórna jest najsłabsza, a wchłanianie glinu — zgodnie z danymi dla antyperspirantów — najwyższe.
FAQ
Czy ałun wchłania się przez skórę?
Na nienaruszonej skórze wchłanianie glinu z produktów zawierających jego sole jest znikome — w badaniach na antyperspirantach nie przekraczało 0,07% naniesionej dawki. Nie ma osobnego badania dla ałunu potasowego, ale mechanizm bariery skórnej działa tak samo: uszkodzona skóra (przetarcia, świeże golenie) przepuszcza znacznie więcej.
Czy ałun powoduje raka piersi?
Nie ma na to przekonujących dowodów. American Cancer Society, National Cancer Institute i unijny SCCS zgodnie stwierdzają, że dostępne badania nie potwierdzają związku między glinem stosowanym na skórę a ryzykiem raka piersi — pojedyncze prace sugerujące korelację nie dowodzą przyczynowości.
Czy ałun może podrażniać skórę?
Tak, u części osób. Udokumentowano przypadki kontaktowego zapalenia skóry po użyciu kryształu ałunu jako dezodorantu, szczególnie przy wrażliwej skórze lub jej wcześniejszym uszkodzeniu.
Czy można stosować ałun na skaleczenia po goleniu?
Ostrożnie. Nakładanie ałunu na przerwaną skórę oznacza kontakt glinu z tkanką pozbawioną naturalnej bariery ochronnej, a to sytuacja, w której — jak pokazują badania nad wchłanianiem glinu z antyperspirantów — przenikanie substancji przez skórę wyraźnie rośnie.
Źródła
- American Cancer Society — „Antiperspirants and Breast Cancer Risk”: https://www.cancer.org/cancer/risk-prevention/chemicals/antiperspirants-and-breast-cancer-risk.html (brak rozstrzygających dowodów na związek glinu z antyperspirantów z rakiem piersi; stanowiska IARC, NTP, FDA)
- National Cancer Institute — „Antiperspirants/Deodorants and Breast Cancer”: https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/risk/myths/antiperspirants-fact-sheet (brak potwierdzonego związku; opis mechanizmu antyperspirantów i przegląd badań z 2002, 2003, 2006 r.)
- Alzheimer’s Association — „Myths about Alzheimer’s”: https://www.alz.org/alzheimers-dementia/what-is-alzheimers/myths (badania nie potwierdziły roli glinu w powstawaniu choroby Alzheimera)
- SCCS (Scientific Committee on Consumer Safety) — Opinion on aluminium in cosmetic products, Submission II, SCCS/1613/19 (2020): https://health.ec.europa.eu/system/files/2021-11/sccs_o_235.pdf (mechanizm działania antyperspirantów, ocena badania Linhart 2017, przegląd stanowisk WHO/AFSSAPS ws. Alzheimera)
- SCCS — Opinion on aluminium in cosmetic products, Submission IV, SCCS/1662/23 (2024): https://health.ec.europa.eu/system/files/2023-12/sccs_o_284.pdf (bezpieczne stężenia glinu w antyperspirantach: 6,25% niearozolowe / 10,6% aerozole; brak klasyfikacji CMR)
- EFSA — „EFSA advises on safety of aluminium in food”: https://www.efsa.europa.eu/en/news/efsa-advises-safety-aluminium-food (tolerowane tygodniowe pobranie 1 mg/kg m.c., dotyczy wyłącznie ekspozycji doustnej)
- Flarend R. i wsp., „A preliminary study of the dermal absorption of aluminium from antiperspirants using aluminium-26″, Food and Chemical Toxicology, 2001, PMID 11267710: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11267710/ (0,012% dawki wchłonięte przez skórę)
- Pineau A. i wsp., „In vitro study of percutaneous absorption of aluminum from antiperspirants through human skin”, Journal of Inorganic Biochemistry, 2012, PMID 22459170: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22459170/ (znikome wchłanianie przez skórę nienaruszoną, wielokrotnie wyższe przez skórę uszkodzoną)
- Gallego H., Lewis E.J., Crutchfield C.E. 3rd, „Crystal deodorant dermatitis”, 1999, PMID 10431678: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10431678/ (opis przypadków kontaktowego zapalenia skóry po zastosowaniu kryształu ałunu)