Czy strzelanie palcami jest szkodliwe?

Charakterystyczny trzask, który słychać przy naciąganiu palców, budzi w Polsce niemal odruchowe ostrzeżenie: „przestań, będziesz mieć reumatyzm”. Dziesięciolecia badań, w tym jeden z najbardziej wytrwałych eksperymentów na sobie samym w historii medycyny, nie znalazły na to potwierdzenia. Dźwięk to efekt fizyki płynu w stawie, a nie sygnał uszkodzenia — realne ryzyko, jeśli w ogóle istnieje, dotyczy czegoś zupełnie innego niż artretyzm.

Skąd bierze się trzask

Trzask przy strzelaniu palcami powstaje w stawie maziowym — takim jak stawy między kośćmi palców — wypełnionym mazią stawową, płynem smarującym powierzchnie kości. Gdy palec jest naciągany lub wyginany, przestrzeń stawowa się powiększa, a ciśnienie płynu gwałtownie spada. Rozpuszczony w mazi gaz (głównie dwutlenek węgla i azot) tworzy wtedy pęcherzyk lub jamę gazową — zjawisko fizyczne zwane kawitacją.

Przez dekady sądzono, że to zapadanie się takiego pęcherzyka wywołuje dźwięk. Badanie z 2015 roku, w którym naukowcy z Uniwersytetu Alberty filmowali stawy śródręczno-paliczkowe w czasie rzeczywistym za pomocą rezonansu magnetycznego (cine MRI), pokazało coś przeciwnego: charakterystyczne „pyknięcie” pojawia się w momencie powstawania jamy gazowej, a nie jej zapadania. Autorzy nazwali to zjawisko tribonukleacją — gwałtownym rozdzieleniem powierzchni stawowych po chwili oporu. Jama, która wtedy powstaje, pozostaje widoczna na obrazach jeszcze przez chwilę po trzasku i znika dopiero, gdy przestaje działać siła rozciągająca. Do ponownego strzelenia tym samym stawem trzeba poczekać, aż gaz z powrotem rozpuści się w mazi — stąd typowa przerwa kilkunastu-dwudziestu minut, zanim dany staw „ma co strzelić”.

Najsłynniejszy dowód: eksperyment na własnych dłoniach

Najmocniejszy argument przeciwko mitowi o artretyzmie pochodzi nie z laboratorium, a od pojedynczego lekarza uzbrojonego w upór. Dr Donald Unger, zirytowany ostrzeżeniami matki, przez ponad 50 lat co najmniej dwa razy dziennie trzaskał kostkami palców lewej dłoni, zostawiając prawą jako grupę kontrolną, w której palce trzaskały tylko sporadycznie i spontanicznie. Łącznie naciskał lewą dłoń co najmniej 36 500 razy. W 1998 roku opisał wyniki w liście do redakcji czasopisma „Arthritis & Rheumatism”: badanie radiologiczne nie wykazało żadnej różnicy w stanie stawów między dłońmi ani śladu artretyzmu po żadnej ze stron. W 2009 roku otrzymał za to Ig Nobla w kategorii medycyna — nagrodę za odkrycia, które „najpierw śmieszą, a potem skłaniają do myślenia”.

Eksperyment jednej osoby to oczywiście nie dowód na populacji, ale w tym przypadku pokrywa się z wynikami większych badań. Prace porównujące grupy osób regularnie trzaskających palcami z osobami, które tego nie robią, konsekwentnie nie znajdują wyższej częstości artretyzmu u „trzaskaczy”. Mit prawdopodobnie bierze się z samego dźwięku — trzask kojarzy się z czymś pękającym czy łamiącym się, choć fizycznie to tylko przemieszczenie się gazu w płynie, bez naruszania chrząstki czy kości.

Czy jest jakieś realne ryzyko

Tu obraz jest mniej jednoznaczny niż przy artretyzmie. W 1990 roku Castellanos i Axelrod opublikowali w „Annals of the Rheumatic Diseases” badanie na 300 pacjentach po 45. roku życia, w tym 74 osobach regularnie trzaskających kostkami. Autorzy nie stwierdzili różnicy w częstości artretyzmu, ale zauważyli, że „trzaskacze” częściej mieli obrzęk dłoni i słabszy chwyt. Zastrzeżenie jest jednak istotne: ta grupa częściej pracowała fizycznie, paliła papierosy i piła alkohol niż grupa porównawcza — trudno więc jednoznacznie przypisać osłabiony chwyt samemu nawykowi, a nie tym współistniejącym czynnikom.

Nowsze i mniejsze badania tego związku nie potwierdzają. Prace porównujące siłę chwytu i obrzęk bezpośrednio przed i po trzaskaniu palcami nie wykazały różnic między osobami trzaskającymi nawykowo a resztą. Jedyna powtarzająca się w literaturze różnica anatomiczna to nieco grubsza chrząstka głów kości śródręcza u wieloletnich „trzaskaczy” — bez towarzyszących objawów bólowych czy funkcjonalnych, więc trudno nazwać to szkodą.

Prawdziwe ryzyko wiąże się nie z typowym, lekkim trzaskaniem, lecz z naciąganiem palców na siłę, pod nietypowym kątem lub z użyciem dodatkowej dźwigni (np. drugą ręką wyginając palec do granicy zakresu ruchu). Chirurdzy ręki opisywali pojedyncze przypadki naciągnięcia więzadeł, a nawet zwichnięcia stawu przy takim agresywnym trzaskaniu. Sygnałem ostrzegawczym jest ból, obrzęk lub zniekształcenie palca po próbie strzelenia — to objawy urazu, a nie zwykłego, nieszkodliwego trzasku.

FAQ